Sự phát triển của công ty kiến trúc (Phần 5): Nghịch lý “Càng giỏi càng dễ suy thoái”

Chúng ta đã cùng tìm hiểu về các giai đoạn phát triển, tầm quan trọng của triết lý, sứ mệnh, tầm nhìn và phương châm hành động đối với một công ty kiến trúc. Trong phần này, chúng ta sẽ đi sâu vào một nghịch lý tưởng chừng khó hiểu nhưng lại rất phổ biến trong ngành: “Càng giỏi càng dễ suy thoái.”

1. “Đa năng” và gánh nặng của sự hoàn hảo

Dễ nhận thấy, các công ty kiến trúc thường xoay quanh một vài cá nhân dẫn dắt tài năng. Họ là những người có nền tảng vững vàng, từ thiết kế, triển khai chi tiết, thi công đến giám sát, nên có khả năng kiểm soát tốt dự án từ những chi tiết nhỏ nhất. Những người như vậy giống như một cỗ máy đa năng, cân được tất cả: từ chốt vị trí ổ cắm, chọn gương trong phòng khách, đến ngồi dựng SketchUp hay vẽ tay chi tiết thi công.

Tuy nhiên, chính vì “làm được tất cả”, họ lại thường xuyên “phải làm tất cả” để đảm bảo mọi việc diễn ra đúng ý mình, hoặc ít nhất là không sai theo kiểu mình không kiểm soát được.

2. Điểm nghẽn của sự kiểm soát và sự cô lập của “hạt nhân”

Đây chính là điểm nghẽn của mô hình này. Khi muốn mọi thứ đúng ý, đồng nghĩa với việc muốn kiểm soát chặt chẽ. Càng kiểm soát, bạn càng rơi vào thế không chịu để ai làm thay. Càng đi lâu, bạn sẽ càng mệt mỏi, bởi không ai có đủ sức để “cày” tất cả các mặt trận.

Mỗi một công việc đều đòi hỏi sự tham gia của một đội ngũ lớn để hoàn thiện các khâu, từ ra ý tưởng, triển khai đến hiện thực hóa (thi công). Cái gì cũng ôm đồm vào mình thì kiệt sức (burnout) là điều tất yếu.

Thêm vào đó, khi thiếu cơ chế đào tạo và trao quyền, đội nhóm xung quanh “hạt nhân” không thể phát triển được. Những người khác, dù ở cạnh, nhưng nếu không được trao quyền, không được tạo điều kiện để phát triển, họ sẽ chỉ giống như những “cánh tay nối dài” của hạt nhân chứ không phải là những người kế thừa tư duy, hay một “bộ não” đồng hành. Hệ quả là, nếu “hạt nhân” đó suy sụp, cả hệ thống sẽ gãy đổ.

3. Vòng lặp của những “trận chiến mới”

Khi không đào tạo được đội nhóm và người kế cận, mỗi công trình sẽ lại là một “trận chiến mới”, đòi hỏi phải sắp xếp lại toàn bộ nhân sự cho các vị trí. Đây là một công việc vô cùng cực nhọc. Cứ như vậy, chiến được vài trận lớn, người dẫn dắt đành phải “về hưu sớm” vì quá lao lực.

4. Để “buông” và truyền nghề: Một tầm vóc khác

Để có thể “buông” được và tạo cơ hội cho những người khác phát triển lên, không chỉ cần giỏi nghề, mà đó còn là một tầm vóc khác hẳn. Nhiều kiến trúc sư nghĩ rằng chỉ cần giỏi nghề là đủ, nhưng thực tế, nếu không dính đến đào tạo, truyền nghề, năng lực và năng lượng sẽ dần cạn kiệt.

Hơn nữa, muốn truyền nghề và đào tạo được, bạn cần có triết lý, có sự phản tư, chứ không phải chỉ làm tốt và bắt người khác làm theo y chang mình. Những điều này không đến từ sự “quen tay” hay “làm lâu năm lên lão làng”, mà cần liên tục đặt câu hỏi về mô hình, về sự phù hợp, về đối tượng sử dụng… Đó là những điều cần có thời gian và sự kiên nhẫn – những thứ xa xỉ đối với những người luôn cuống cuồng khi bước vào dự án mới.

5. Hệ thống đằng sau những thiên tài

Chúng ta thường xuýt xoa trầm trồ trước những bản phác thảo tay đầy chất nghệ thuật của Renzo Piano hay Tadao Ando, và cứ nghĩ rằng như vậy là dự án đã gần hoàn thành. Nhưng đó là một sự nhầm lẫn lớn. Đằng sau họ là cả một hệ thống, một đội ngũ thấm nhuần tư tưởng, triết lý của họ để triển khai những bản phác thảo đó thành hiện thực.

6. Khi nào những “thiên tài” đích thân chọn gạch?

Có lẽ những kiến trúc sư mà tôi hâm mộ ở trên đôi khi cũng đích thân đi chọn gạch, nhưng họ không thể hiện điều đó ra bên ngoài. Điều quan trọng không phải là họ có làm những việc nhỏ nhất hay không, mà là họ có một hệ thống đủ mạnh để hiện thực hóa những ý tưởng lớn của mình mà không cần phải ôm đồm tất cả.

Vậy, bạn đã sẵn sàng để “buông” bớt, xây dựng một hệ thống và trao quyền cho đội ngũ của mình để công ty phát triển bền vững, hay vẫn muốn giữ mọi thứ trong tầm kiểm soát và chấp nhận rủi ro kiệt sức?