Mô hình của một công ty kiến trúc (Phần 3): Lợi hại của Triết lý thiết kế và những rủi ro khi chỉ chú trọng thi công
Ở hai phần trước, chúng ta đã cùng nhìn lại hành trình khởi nghiệp của một công ty kiến trúc và tầm quan trọng của triết lý thiết kế. Phần này, chúng ta sẽ đi sâu vào những mặt lợi và hại khi có hoặc không có một triết lý thiết kế rõ ràng, đặc biệt trong mô hình các công ty thi công “tặng kèm” thiết kế.
1. Thực tế của mô hình thi công “tặng kèm” thiết kế
Phải thừa nhận rằng, rất nhiều công ty thiết kế và thi công hiện nay vẫn vận hành tốt mà không cần đến một tư tưởng chủ đạo hay triết lý “đao to búa lớn” nào. Đơn cử như các công ty điển hình mà bạn có thể tự tìm hiểu (như các công ty thuộc tập đoàn TT chẳng hạn). Khách hàng của họ thường chỉ quan tâm đến các yếu tố thực dụng: nhà có đủ phòng chức năng không, giá có rẻ không, thi công có nhanh không.
Trong mô hình này, việc tối ưu hóa quy trình là chìa khóa thành công. Họ chuẩn hóa các mẫu mã, xây dựng template thiết kế, và phát triển ngân hàng bản vẽ chi tiết. Những điều này giúp giảm chi phí, tăng tốc độ xử lý, đẩy nhanh vòng quay vốn và mang lại lợi nhuận nhanh chóng. Với mục tiêu này, việc “lăn tăn đi tìm triết lý” thực sự không cần thiết.
2. Sự “dễ dãi” ban đầu và rủi ro tiềm ẩn
Mô hình thi công là chủ đạo, với thiết kế chỉ là phần “bonus tặng kèm”, khá dễ để bắt đầu với đa số kiến trúc sư khởi nghiệp. Để nhận được thi công một căn hộ chung cư, nhà phố hay biệt thự ở thị trường Việt Nam hiện nay không quá khó. Yêu cầu thiết kế ở các loại hình này cũng không quá cao. Chỉ cần có vài công trình làm vốn, chút ít mối quan hệ là đủ để khởi sự và dựng công ty.
Tuy nhiên, mô hình này ẩn chứa nhiều rủi ro tiềm tàng:
a. Thiết kế bị mất giá trị
Khi thiết kế chỉ là phần “tặng kèm”, khách hàng dễ coi đó là hàng “khuyến mãi”, không đáng trân trọng. Điều này dẫn đến nhiều hệ lụy:
- Khách hàng yêu cầu sửa đổi liên tục, gây mệt mỏi cho đội ngũ thiết kế.
- Khách hàng hay đòi hỏi vượt khung hợp đồng nhưng không sẵn sàng trả thêm chi phí.
- Khách hàng có thể “chôm” bản vẽ thiết kế rồi thuê đội thi công khác, gây thất thoát doanh thu.
- Tâm lý “thiết kế free” sẽ thu hút những khách hàng chỉ quan tâm đến giá cả mà không trân trọng chất lượng.
Hậu quả: Thiết kế mất giá trị, đội ngũ thiết kế kiệt sức, chỉ muốn làm cho xong chứ không còn tâm huyết. Nếu có chốt được, đội thi công lại phải gánh chịu hậu quả từ những bản vẽ thiếu chỉn chu hoặc bị chỉnh sửa quá nhiều.
b. “Hy sinh nghệ thuật” vì lợi nhuận thi công
Vì lợi nhuận chính nằm ở phần thi công, thiết kế nhiều khi phải “hy sinh nghệ thuật” để tiết kiệm vật tư, dễ thi công và dễ có lời. Điều này dẫn đến các công trình thường “na ná nhau”, bị “template hóa” hoặc đôi khi phải chiều khách hàng đến mức tạo ra những sản phẩm kỳ cục. Về lâu dài, điều này dẫn đến việc:
- Không có bản sắc riêng: Công ty khó định vị thương hiệu và khác biệt trên thị trường.
- Nhân sự giỏi bỏ đi: Những kiến trúc sư có tài năng và đam mê sáng tạo sẽ không muốn gắn bó với môi trường thiếu tính nghệ thuật.
- Mất đi khách hàng tinh tế: Những khách hàng có gu thẩm mỹ cao và yêu cầu chất lượng sẽ không lựa chọn công ty.
c. Rủi ro thi công: “Miếng ngon có xương”
Thi công là “miếng ngon nhưng có xương”, sẽ cực kỳ rủi ro nếu quản lý yếu kém. Các rủi ro thường gặp bao gồm:
- Trễ tiến độ: Dẫn đến bồi thường hợp đồng, ảnh hưởng uy tín.
- Phát sinh vật tư: Gây lỗ vốn dự án.
- Chủ đầu tư không trả tiền đúng hẹn: Gây đứt gãy dòng tiền, ảnh hưởng hoạt động công ty.
- Nhân công nghỉ ngang, thầu phụ làm ẩu, đội kỹ thuật yếu: Ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng công trình, uy tín và tài chính.
- Và hàng ngàn những “chuyện nhức đầu” khác có thể xảy ra.
Nhiều khi, chỉ một công trình bị lỗ cũng đủ sức kéo sập cả một công ty quy mô nhỏ.
4. Điểm nghẽn và câu hỏi về triết lý
Ngay cả khi vượt qua được tất cả những rủi ro trên, câu chuyện vẫn chưa dừng lại. Giả sử những công ty khởi nghiệp theo hướng thi công chủ đạo, tặng kèm thiết kế vẫn “gồng mình” chịu được hết những rắc rối đó và duy trì được đến hiện tại, thì theo thời gian sẽ xảy ra các kịch bản tiếp theo:
a. Mất lợi thế cạnh tranh và đuối sức
Càng lâu, các lợi thế cạnh tranh ban đầu như quan hệ, giá thành thấp, hay thị trường sôi động dẫn đến nhiều việc… bắt đầu bão hòa. Công ty sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh lớn từ các đối thủ khởi nghiệp trẻ hơn, khỏe hơn. Khi công việc thi công ít dần, phần thiết kế vốn không phải thế mạnh ban đầu sẽ không đủ sức gánh nổi công ty. Hơn nữa, do mải lo chạy dự án và không đủ nhân lực, kinh phí để xây dựng một hệ sinh thái đi kèm (bao gồm truyền thông, marketing, đào tạo, bán sản phẩm…), công ty sẽ không có các nguồn thu khác, dẫn đến đuối sức về tài chính.
b. Lựa chọn: Sống sót hay phát triển bền vững?
Đây chính là điểm nghẽn. Nếu không “gồng” nổi một thời gian và “rã đám” thì không có gì để bàn. Nhưng nếu vượt qua được vòng này, công ty có thể “scale” lên và đi theo mô hình của các công ty lớn như TT. Cứ thế sống êm ả đến cuối đời, không cần triết lý làm gì cả.
Thế nên mới nói, không có triết lý vẫn có thể sống được, nhưng sống kiểu gì mới là vấn đề. Vậy, nếu có triết lý, công ty sẽ có lợi gì hơn? Và các công ty mạnh về thiết kế hơn sẽ đi theo con đường nào? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong phần tiếp theo.