Mô hình của một công ty kiến trúc (Phần 2): Đi tìm Triết lý thiết kế – “Kim chỉ nam” cho sự bền vững
Ở phần trước, chúng ta đã cùng nhìn lại hành trình phát triển đầy thử thách của một công ty kiến trúc khởi nghiệp, từ những ngày đầu “máu lửa” cho đến nguy cơ suy yếu và giải thể. Hôm nay, chúng ta sẽ đào sâu hơn vào một khía cạnh tưởng chừng trừu tượng nhưng lại vô cùng quan trọng: triết lý thiết kế.
Triết lý thiết kế: Tư tưởng dẫn lối hành động
Tư tưởng luôn đi trước hành động. Các công trình và hệ sinh thái xung quanh một công ty kiến trúc chính là sản phẩm cụ thể hóa của hệ tư tưởng đó. Ngay cả khi một số kiến trúc sư cho rằng mình “chả có tư tưởng gì, chỉ làm vì tiền”, thì chính quan điểm “làm vì tiền” cũng đã là một triết lý, định hình cách họ tiếp cận công việc và phát triển công ty.
Những triết lý thiết kế nổi bật trên thế giới
Nhìn ra thế giới, chúng ta có thể thấy rõ tầm quan trọng của triết lý thiết kế qua những tên tuổi lớn:
- Rem Koolhaas (OMA) nổi tiếng với triết lý “tháo vát, đôi khi cố tình hỗn loạn nhưng cực kỳ thông minh”. Tư tưởng này định hình cách ông và công ty tiếp cận các dự án, tạo ra những công trình mang tính đột phá và đôi khi gây tranh cãi.
- Gần gũi hơn với Việt Nam là Tadao Ando, với triết lý “thiền trong không gian” xuyên suốt mọi công trình, từ những ngôi nhà nhỏ đến các bảo tàng lớn. Ông chỉ thực hiện những gì phù hợp với triết lý đó, không chạy theo thị hiếu. Do đó, mỗi công trình của Ando là một “khoảnh khắc thiền”: ánh sáng, bê tông, nước – nhìn tưởng chừng trống rỗng nhưng lại sâu thẳm. Dù bị phê phán là lặp lại (ví dụ như quá nhiều “bức tường + khe sáng”), ông vẫn kiên định với thế giới quan của mình. Triết lý của ông rõ ràng đến mức, không cần nhìn logo, chỉ cần nhìn ánh sáng xuyên qua bê tông là có thể nhận ra đó là công trình của Ando.
Để dễ hình dung hơn, chúng ta có thể liên tưởng đến ví dụ của (TC). Khi nhắc đến anh, mọi người đều hình dung rất rõ về triết lý “mắc tiền đi trước, sang trọng theo sau”. Triết lý này không chỉ định hướng cho phong cách thiết kế, mà còn định hướng cho việc chọn lọc khách hàng. Từ đó, nó sản sinh ra một hệ sinh thái đi kèm khá đa dạng: truyền thông (YouTube, Facebook, TikTok…), bán sản phẩm, thi công, sản xuất các mặt hàng “made by TC”, ra sách, talkshow, nhà hàng…
Đi tìm triết lý: Khó hơn kiếm job?
Hầu như ai làm nghề cũng mong muốn đi xa, có triết lý riêng và xây dựng được một hệ sinh thái quanh những điều mình tin tưởng. Tuy nhiên, thực tế là phần đông đều chuyển hướng sang “kiếm tiền trước đã”, còn triết lý thì để đó tính sau. Và cứ thế, “để sau” rồi lại “sau nữa”, cho đến một ngày quên mất mình từng có ý định đi tìm cái gì.
Vậy tại sao điều này lại xảy ra?
- “Triết lý” nghe thì ngầu nhưng rất mù mờ, còn “job” thì cụ thể. Job có báo giá, deadline, hợp đồng, và quan trọng nhất là tiền chuyển khoản. Triết lý thì không có KPI, không có khách hàng hối thúc, không có lương cuối tháng, và thật ra cũng… không bắt buộc phải có. Nhiều công ty vẫn “sống khỏe” mà không cần đến thứ “ngầu đét” này.
- Xã hội dễ tung hô người làm nhiều hơn người nghiên cứu, suy ngẫm. Rất dễ hiểu khi một kiến trúc sư thi công được hàng chục công trình sẽ cảm thấy mình có trọng lượng hơn một người ngồi nghiên cứu, viết lách. Tuy nhiên, nhìn lại Rem Koolhaas, ngoài thiết kế, ông còn viết sách, giảng dạy, truyền bá tư tưởng học thuật. Hệ sinh thái của ông còn có cả nhánh chuyên nghiên cứu tập trung vào các lĩnh vực khác như truyền thông, xuất bản, triển lãm (AMO). Đó cũng là lý do công ty OMA của ông tồn tại được hơn 50 năm (từ 1975 đến nay).
- Càng trẻ càng khó có triết lý. Đơn giản vì triết lý không đến từ sách vở. Nó đến từ những va chạm, thất bại, và cả những điều mình từng làm nhưng sau này không thể làm lại được nữa. Khi còn trẻ, điều mình tin thường là thứ mượn tạm, như khí thế bừng bừng sau khi nghe những bài diễn thuyết về kiến trúc trên TedTalk. Nhưng chỉ khi sống thật, va đập, và trung thực với chính mình, những niềm tin ban đầu mới dần trở thành “triết lý sống”. Triết lý không thể hình thành trong một buổi họp ngắn hay qua việc đưa ra một tuyên ngôn chung như khi trình bày với khách hàng.
- Công ty thường tan trước khi kịp có triết lý. Với hàng chục công trình đang chạy và nỗi lo kiếm việc gối đầu, các kiến trúc sư thường không có thời gian để dừng lại và phản tư. Ai cũng mải sống sót trước đã, hơi đâu mà đào sâu, chiêm nghiệm, rút tỉa đúc kết. Điều này dẫn đến khi cạn việc, cả tập thể mệt mỏi, thì việc “rã đám” cũng rất tự nhiên. Triết lý đành gác lại cho đời sau.
Khi không có triết lý, tư tưởng dẫn dắt, thì công trình và hệ sinh thái đi theo chỉ đơn thuần là việc giải quyết nhu cầu, thiếu đi định hướng và bản sắc riêng để tạo nên sự khác biệt và bền vững. Vậy, liệu có lối thoát nào cho vòng lặp này?